Μαρία Πλυτά: Μια έκθεση στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για την πρώτη ελληνίδα σκηνοθέτρια

Updated: 6 days ago
Την προηγούμενη εβδομάδα ξεκίνησε το 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και είχα τη χαρά να παρακολουθήσω για ακόμη μια χρονιά έναν θεσμό που επισκέπτομαι από παιδί. Το Φεστιβάλ οργανώνει τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες παράλληλες δράσεις που συνοδεύουν και συνομιλούν με τις προβολές: εκθέσεις, ανοιχτές συζητήσεις, masterclass, VR εμπειρίες, συναυλίες κ.ά. Φέτος, το εγχώριο και διεθνές κοινό ήρθε σε επαφή με μια πολύ σημαντική προσωπικότητα για την ιστορία και την εξέλιξη του κινηματογράφου, την πρώτη ελληνίδα σκηνοθέτρια, τη Μαρία Πλυτά.

Το μυστήριο γύρω από το όνομά της συνδέεται με τις ελάχιστες πληροφορίες που έχουν διασωθεί για την ίδια, σε σχέση με το μέγεθος του έργου της. Δεν πρόκειται όμως για ένα ατυχές συμβάν, αλλά για μια ευρύτερη τάση της εποχής να υπονομεύονται οι γυναίκες δημιουργοί.
Η Πλυτά γεννήθηκε το 1915 στη Θεσσαλονίκη. Ξεκίνησε την πορεία της στον κόσμο των τεχνών ως συγγραφέας διηγημάτων, πεζών και θεατρικών έργων, τα οποία υπέγραφε με το επίθετο του συζύγου της – ως Μαρία Χατζηνάκου. Η ενασχόλησή της με τον κόσμο του κινηματογράφου άρχισε μετά το 1947, όταν εργάστηκε ως καλλιτεχνική διευθύντρια σε ταινίες του Αλέκου Σακελλαρίου και του Γιώργου Τζαβέλλα. Αργότερα, το 1950, έκανε το ντεμπούτο της σκηνοθετώντας την ταινία «Τα αρραβωνιάσματα» και φέρνοντας για πρώτη φορά στη χώρα τη γυναικεία ματιά στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου, αλλά και μια δυναμική γυναίκα πρωταγωνίστρια στη μεγάλη οθόνη.
Η διαδρομή της στην ελληνική κινηματογραφική βιομηχανία της εποχής είναι αξιοθαύμαστη. Με ελάχιστους οικονομικούς πόρους, καθώς οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής ήταν καχύποπτες στο έργο της λόγω φυλετικής διάκρισης, κατάφερε όχι μόνο να φέρει μια πρωτοποριακή ματιά στον κινηματογράφο της εποχής, αλλά και να παραδώσει ένα αξιοθαύμαστα μεγάλο έργο - συνόλου 17 ταινιών. Σταθμό στο έργο της αποτελούν, μεταξύ άλλων, οι ταινίες Εύα (1953) και η Δούκισσα της Πλακεντίας (1956). Η πρώτη, μάλιστα, αποτέλεσε το έναυσμα της επανεμφάνισης του ονόματος της Πλυτά στον διεθνή καλλιτεχνικό χώρο. Πρόκειται για ένα τολμηρό ερωτικό δράμα με πρωταγωνιστές τη Νίνα Σγουρίδου, τον Ντίνο Ηλιόπουλο και τον Μάνο Κατράκη, ντυμένο με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη.

Το όνομα της Μαρίας Πλυτά ακούγεται στο χώρο του πολιτισμού τα τελευταία χρόνια χάρη στη Μπέτυ Κακλαμανίδου, καθηγήτρια του Τμήματος Κινηματογράφου του ΑΠΘ, η οποία εντόπισε την απουσία πληροφοριών για τη σκηνοθέτρια, σε σχέση με την αξία του έργου της. Ξεκίνησε την έρευνα γύρω από τη Μαρία Πλυτά ήδη από το 2021 και αργότερα προχώρησε και στην ίδρυση του ερευνητικού προγράμματος PUC (Plyta’s Unknown Cinema, 2025-2028), με χρηματοδότηση από το ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.(Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας), το οποίο διευθύνει η ίδια. Έτσι, μέσω της εντατικής έρευνας, ήρθαν στη δημοσιότητα αξιομνημόνευτες πληροφορίες, συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής, του έργου και της άδικης παραμέλησης του ονόματός της.

Μέσα από το ερευνητικό έργο του PUC, το όνομα της Πλυτά έφτασε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, όπου και προωθήθηκε η Εύα ως σημαντικό έργο της
ελληνικής κινηματογραφικής κληρονομιάς. Ενώ εγχώρια η πολιτεία δεν φάνηκε ιδιαίτερα υποστηρικτική στο εγχείρημα, αγνοώντας για άλλη μια φορά το αξιομνημόνευτο έργο της σκηνοθέτιδας, η αξία της ταινίας, που παρέμενε χαμένη για χρόνια, εκτιμήθηκε από ευρωπαϊκούς φορείς. Η αποκατάσταση της ταινίας έγινε από το World Cinema Project του The Film Foundation και τη Cineteca di Bologna (εργαστήριο L'Immagine Ritrovata), με τη σημαντική συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος.
Η αποκατεστημένη ταινία προβλήθηκε επίσημα στο τμήμα Canne Classics, όπου
προβάλλονται αριστουργήματα του κινηματογράφου σε νέες αποκατεστημένες
κόπιες, του 79ου Φεστιβάλ Καννών τον Μάιο του 2026. Ως ακολουθία αυτής της
σημαντικής αναγνώρισης, η Μαρία Πλυτά επέστρεψε δικαίως στον τόπο γέννησης
της, τη Θεσσαλονίκη, με μια προβολή της αποκατεστημένης Εύας στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Η εμπειρία της έκθεσης
Με τον γνωστό αγγελοπουλικό καιρό στο λιμάνι, επισκέφτηκα στο Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης την pop-up έκθεση «Μαρία Πλυτά Παρούσα: η
πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτρια». Εκεί εκτίθενται μέχρι τις 15 Νοέμβρη ορισμένα προσωπικά αντικείμενα, λογοτεχνικά έργα της, αποκόμματα των σεναρίων της και δημοσιεύματα τύπου της εποχής.

Ιδιαίτερα αξιομνημόνευτη είναι η γραφή της, παρέχοντας “αγωνιστικές” τοποθετήσεις
για την κοινωνία και το αστικό τοπίο. Προέβαλε τη γυναικεία οπτική στα έργα και τους
χαρακτήρες της, μιλώντας άφοβα για την αγάπη και τον πόθο. Στο βάθος του χώρου
εναλλάσσονται σε βιντεοπροβολή στιγμιότυπα των ταινιών της, δίνοντας κίνηση και
ήχο στα εκθέματα. Η έκθεση αναδεικνύει την έμφυλη διάκριση της κινηματογραφικής
ιστοριογραφίας, η οποία αποσιωπά γυναίκες δημιουργούς, φαινόμενο που παρατηρείται σε διεθνές επίπεδο. Η συνθήκη περιθωριοποίησης της Πλυτά, μάλιστα,
έχει παρομοιαστεί με την πορεία της Agnès Varda.
Όπως αναφέρεται και από την Μπέτυ Κακλαμανίδου, που επιμελήθηκε την έκθεση: «Οι ταινίες της Πλυτά αποτυπώνουν στην οθόνη σημαντικά ζητήματα έμφυλης βίας, κοινωνικών ανισοτήτων και γυναικείας χειραφέτησης, δεκαετίες πριν αυτά ενταχθούν στο δημόσιο διάλογο».

Είναι συγκινητική διαδικασία να διαβάζεις σημειώσεις και στιγμιότυπα σεναρίων μιας
δημιουργού εκείνης της εποχής, τα οποία πλημμυρίζουν με συναίσθημα και αντιλήψεις που μέχρι σήμερα βρίσκονται σε διεκδικήσεις ή αποτελούν taboo. Σύμφωνα με την έρευνα που υλοποιήθηκε, φαίνεται πως σε μεγάλο βαθμό οι ταινίες της ήταν «one woman show» καθώς η ίδια η Πλυτά καταπιανόταν, πέρα από το σενάριο και τη σκηνοθεσία, με το μοντάζ, ενώ λειτουργούσε και ως οπερατέρ. Στο κάτω-κάτω, η ίδια έγραψε «Οι Σταχτοπούτες πέθαναν Αλέξη. Εγώ στηρίζομαι στα δικά μου χέρια.», ως ατάκα της ηρωίδας του Ανήφορου (1964).
Είναι σπουδαία η δουλειά που έχει γίνει για την ανάδειξη του εργου της πρώτης
ελληνίδας σκηνοθέτριας, το οποίο αποτελεί σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής
κληρονομιάς της χώρας μας και οφείλει να διαφυλαχθεί. Εδώ εισέρχεται το ερώτημα:
Πόσες ακόμα σημαντικές δημιουργούς δε γνωρίζουμε, επειδή υπονομεύθηκε το
όνομά τους και το έργο τους πέρασε στη λήθη;
Από την Μαρία Πλυτά μέχρι την Agnès Varda και από τη Φρίντα Λιάππα μέχρι την
Τώνια Μαρκετάκη, αυτές είναι δημιουργοί που στιγμάτισαν την παγκόσμια κινηματογραφική κληρονομιά και δεν αποτελούν μόνο αναφορές ή μακρινές
ονομασίες αιθουσών.



Comments