Θωμάς Διάφας: επιτελώντας το πραγματικό

Ο Θωμάς Διάφας είναι queer Έλληνο-Δομινικανός καλλιτέχνης, πολιτιστικός διαχειριστής και εκπαιδευτικός. Η πρακτική του κινείται στο μεταίχμιο της performance, της κοινωνικής έρευνας και της συλλογικής δημιουργίας, διερευνώντας πώς η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως τόπος συνάντησης, φροντίδας και μετασχηματισμού. Μέσα από την έννοια "Performing the Real" εξερευνά τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική πράξη και τη βιωμένη εμπειρία, ενώ το έργο του εστιάζει στις κοινοτικές διαδικασίες, την ψυχική υγεία, την εκπαίδευση και τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων της LGBTQI+ κοινότητας. Είναι, επίσης, ιδρυτής του Thessaloniki Queer Arts Festival. Σήμερα ζει και εργάζεται κάπου ανάμεσα σε Αθήνα και Βερολίνο, όπου συνεχίζει να αναπτύσσει μια καλλιτεχνική πρακτική γύρω από τις πολιτικές της φροντίδας, τη θεραπεία του διαγενεακού τραύματος και τις δυνατότητες της κοινότητας να παράγει νέες μορφές συνύπαρξης.

- Ποιος είσαι και με τι ασχολείσαι;

Με λένε Θωμά, είμαι καλλιτέχνης που δουλεύει στο χώρο της performance και της εικαστικής δράσης και αυτή την περίοδο ασχολούμαι με ζητήματα προσβασιμότητας και συμπερίληψης στον ψηφιακό και τον πραγματικό κόσμο, συνεργαζόμενος με ανάπηρους και μη καλλιτέχνες. Μέσα από τη δουλειά μου, εξερευνώ την ταυτότητα, το σώμα και τη σχέση της τέχνης με την ψυχική και σωματική υγεία.

- Ποιος είναι ο αγαπημένος σου καλλιτέχνης και πως σε ενέπνευσε;

Οι αγαπημένοι μου καλλιτέχνες συνήθως προέρχονται από τον κινηματογράφο, από την τέχνη του κινηματογράφου, γιατί αυτό σπούδασα πρώτο. Ο Reygadas, ο Aronofsky, ο Almodóvar, με ενέπνευσαν να παίρνω στοιχεία από την πραγματική ζωή και να τα αποτυπώνω με έναν πολύ ωμό, αλλά και ποιητικό τρόπο. Δηλαδή, ο συνδυασμός της ποίησης με την καθημερινή, ωμή πραγματικότητα ως ματιά, είναι αυτό που ουσιαστικά χαρακτηρίζει και το έργο μου, και είναι ένα, ίσως, άμεσο άνοιγμα στο δόγμα του Trier, αλλά και λίγη από την ποίηση του Reygadas και την τρέλα του Almodóvar.

- Τι θα ήθελες να καταλάβει κάποιος που βλέπει το έργο σου για πρώτη φορά;

Θα απαντήσω σύντομα. Δεν θα ήθελα κάποιος που βλέπει το έργο μου για πρώτη φορά να καταλάβει ή να γνωρίζει τίποτα εκ των προτέρων. Με ενδιαφέρει περισσότερο να νιώσει.

- Τι σημαίνει να είσαι queer καλλιτέχνης και τι σημαίνει για εσένα αυτός ο όρος;

Ένας queer καλλιτέχνης είναι αυτός που αμφισβητεί το κατεστημένο, προτείνει νέες πραγματικότητες, συνδέει όλα τα κοινωνικά κινήματα, βασίζεται στην αυτοοργάνωση και δεν έχει ανάγκη μεγάλων ιδρυμάτων. Το queer σώμα που βιώνει, δεν εμπίπτει σε καμία κανονικότητα, ειδικά με τα ελληνικά δεδομένα, όπου η κανονικότητα συνδέεται με τα κριτήρια της Νέας Δημοκρατίας. Το queer δεν ανήκει στην ακροδεξιά, δεν ανήκει στη δεξιά, αλλά φαντάζεται ίσους κόσμους, πέρα από ό,τι περιορίζει την εργατική τάξη, και όλα αυτά αποτυπώνονται στην τέχνη, δημιουργώντας συνθήκες για όσους αυτοπροσδιορίζονται ως queer, να υπάρχουν και να λειτουργούν.

- Πού τελειώνει ο ρόλος και πού αρχίζει ο εαυτός σου στις performances;

Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση, γιατί η πρακτική μου ονομάζεται "Performing the Real", δηλαδή “επιτελώντας το πραγματικό”. Στόχος μου είναι να παίρνω πληροφορίες από την πραγματική ζωή και να τις τοποθετώ στη “σκηνή”, ώστε να δημιουργείται ένας μεγεθυντικός φακός, με τον οποίο μπορούμε να εξετάσουμε την πραγματική ζωή με μια πιο κριτική ματιά, το κοινό-οι συνεργάτες μου- και εγώ, με τη δύναμη που δίνει ο σκηνικός χώρος. Η performance, είναι για εμένα πηγή δύναμης, αυτοπεποίθησης, όπου φαντάζομαι και πετυχαίνω πράγματα που δεν μπορώ στην καθημερινή ζωή. Όμως, όπως στην πραγματική ζωή, έτσι και στην performance, θέλω να έρχομαι σε επαφή με ανθρώπους, να μοιράζομαι τις γνώσεις μου, να δημιουργώ κοινότητες όπου υπάρχει ανταλλαγή γνώσεων και ιδεών. Ίσως, όμως και εκεί ακριβώς να τελειώνει ο εαυτός μου, στις performances, εκεί που αρχίζει το μοίρασμα με τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζομαι.

- Υπάρχει κάτι “επώδυνο” ή απελευθερωτικό στη χρήση του σώματος ως μέσο τέχνης;

Αρχικά, να πω ότι το επώδυνο στην τέχνη πια δεν με αφορά. Θεωρώ μεγάλο προνόμιο κάποιος να προκαλεί πόνο στον εαυτό του στην τέχνη, ενώ υπάρχει τόσος πόνος γύρω μας. Ειδικά όταν αυτός ο πόνος εξωραΐζεται και αισθητικοποιείται. Σε εποχές που δολοφονούνται χιλιάδες άνθρωποι καθημερινά, το να παρουσιάζεις σε χώρους τέχνης, επίπονες διαδικασίες για τα μάτια της μπουρζουαζίας να τις απολαύσει, είναι τουλάχιστον αισχρό. Και έτσι, εγώ δεν βιώνω κάτι επώδυνο στην performance. Αλλά ούτε με νοιάζουν και οι χώροι τέχνης, ούτε και η μπουρζουαζία. Είμαι ελεύθερος πια και δουλεύω είτε με κοινότητες, είτε σε έργα με κοινωνικό χαρακτήρα. Απελευθερωμένος.

Χρησιμοποιώ το σώμα μου ως απελευθέρωση. Ποιος είμαι εγώ να πονέσω; Τη στιγμή που συμβαίνει το έργο, νιώθω ότι γίνομαι ένα με την ιστορία της ανθρωπότητας, συντονίζομαι με όσα συμβαίνουν στον κόσμο, και, ενώ ακούγεται λίγο new age, θεωρώ πως ό,τι κάνω πρέπει να απευθύνεται στους ανθρώπους που είναι εκεί, εκείνη τη στιγμή, για έναν συγκεκριμένο λόγο, ώστε να τους ενεργοποιήσω πολιτικά, να τους κάνω να αναλογιστούν πόσο άσχημα είναι όλα και να επιθυμήσουμε μια αλλαγή. Οπότε, αυτό έχει μόνο απελευθέρωση και καθόλου οδύνη. Ίσως, όμως, να έχει αρκετή ηδονή.

- Πώς βλέπεις τη σχέση ανάμεσα στην καλλιτεχνική δημιουργία και την ψυχική υγεία;

Δεν έχει καμία σχέση η καλλιτεχνική δημιουργία με την ψυχική υγεία. Η καλλιτεχνική δημιουργία είναι πλήρως εξαρτώμενη από τον καλλιτεχνικό κόσμο, ο οποίος βλάπτει σοβαρά την ψυχική υγεία. Γι' αυτό και ξεκίνησα να ασχολούμαι με την έννοια της φροντίδας στην τέχνη.

- Τι σημαίνει για εσένα “φροντίδα” μέσα στην τέχνη;

Η φροντίδα εντοπίζεται σε διάφορες θεωρίες. Η φροντίδα είναι αυτό που μας προσφέρει το σύστημα υγείας σε μια χώρα, το οποίο όμως παράλληλα μας ελέγχει. Μας φροντίζει το κράτος, αλλά μας ελέγχει. Η αυτοφροντίδα θα ήταν αυτό που επιλέγω εγώ να κάνω πέρα από αυτό που θέλει το κράτος να κάνει πάνω στο σώμα μου. Η κοινοτική φροντίδα είναι αυτό που κάνω με τους φίλους μου, με τους συνεργάτες μου, σε ένα περιβάλλον που το επιτρέπει. Ουσιαστικά, για κάποιες θεωρίες, θα πω συγκεκριμένα του Boris Groys, ο οποίος θεωρεί ότι η φροντίδα, η πρακτική φροντίδας, η αυτοφροντίδα, δηλώνει συνάμα μια αντίσταση σε αυτό που θέλει να κάνει το κράτος. Οπότε, για μένα, η φροντίδα, εννοώ η έννοια της φροντίδας στην τέχνη, σημαίνει ουσιαστικά ότι μπαίνω σε μια διαδικασία να εξετάσω όλους τους μηχανισμούς και να αντισταθώ σε αυτούς που επιθυμούν την καταστροφή μου, την καταστροφή τη συνύπαρξης, το να εξαφανιστούν όλα αυτά τα μαλακά χαρακτηριστικά του ανθρώπου, ώστε να γίνει ένα με τη μηχανή.

Η φροντίδα σημαίνει μια μεγάλη διαδικασία διαμόρφωσης των συνθηκών συνεργασίας και συνύπαρξης στον χώρο της τέχνης. Ότι ο χώρος της τέχνης πια δεν είναι ένας χώρος όπου επικρατεί η οικογενειοκρατία, η μπουρζουαζία, όπου υπάρχουν κείμενα που δεν καταλαβαίνει κανείς, όπου υπάρχουν έργα τέχνης και καλλιτέχνες που πλασάρονται ως σημαντικοί, ενώ δεν έχουν καμία καλλιτεχνική αξία. Υπάρχει μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων που τελειώνουν τις σχολές καλών τεχνών και δεν βρίσκουν δουλειά, γιατί δεν γνωρίζουν κάποιον. Υπάρχουν καλλιτέχνες που κάνουν πολύ σημαντική δουλειά, σημαντική για την κοινωνία, και δεν τους γνωρίζει κανείς, γιατί δεν γνωρίζουν κάποιον. Οπότε, για μένα, η φροντίδα δεν σημαίνει απλώς να φροντίζουμε ο ένας τον άλλο, αλλά μια συνολική, ολική αναδιαμόρφωση του τι σημαίνει τέχνη και καλλιτεχνικός χώρος. Θα πω, είναι σαν να λέμε, φέρτε την τέχνη πίσω στο λαό, κάντε την τέχνη ένα απαραίτητο χώρο για να μπορούμε να ζήσουμε, δηλαδή, κάντε την τέχνη σημαντική για την υγεία.

- Υπάρχει αίσθηση ασφάλειας ή αντίθετα πίεσης μέσα στην queer καλλιτεχνική σκηνή;

Ίσως θα δώσω κάποιες μη δημοφιλείς απαντήσεις. Σαφώς και υπάρχει αρκετή ασφάλεια μιας και διαμορφώνονται χώροι από κοινότητες που στοχεύουν στην αλληλοστήριξη και την ενδυνάμωση. Την ίδια στιγμή, όμως, διαμορφώνεται μια αισθητικοποιημένη ala Berlin queer σκηνή, η οποία αποκλείει τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα και εξελίσσεται με αναφορές του κλάμπινγκ και της μόδας, με λιγότερα πολιτικά μπαχαρικά.  Δεν ξέρω αν σημαίνει ότι γερνάω, αλλά πια το LGBTQΙ με τρελαίνει, όπως με τρελαίνει και το FLINTA, όπως με τρελαίνουν όλα αυτά τα ακρωνύμια που έχουν ως κοινό μόνο τις σεξουαλικές ταυτότητες ή τις σεξουαλικές πρακτικές.

Πιστεύω ότι πια θα πρέπει να επικεντρωθούμε στις ταξικές διαφορές, στα ταξικά κοινά, σε αυτά που μας ενώνουν, γιατί αυτό, ακριβώς επειδή η σεξουαλικότητα και το φύλο είναι μια performance, βλέπω πως όσο περισσότερο μπαίνουμε στα βαθιά της ορολογίας, των σκεπτικών γύρω από την ταυτότητα, τουλάχιστον στο Βερολίνο και στην Ελλάδα, τόσο μεγαλύτερες γίνονται οι διακρίσεις μέσα στα άτομα της λεγόμενης κοινότητας. Διαχωριζόμαστε όλο και πιο πολύ, αλλά αυτό είναι χαρακτηριστικό όλων των πολιτικών πλευρών, εκτός της δεξιάς που μένει ενωμένη ό,τι κι αν συμβεί. Γι’αυτό και η δεξιά νικάει στο τέλος της ιστορίας.

Για μένα, έχει αρχίσει προ πολλού να γίνεται προβληματική η καλλιτεχνική queer σκηνή. Έχει να κάνει με το πώς δεν μπαίνουν άτομα σε χώρους με βάση συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Δεν είσαι αρκετά queer, δεν είσαι αρκετά το ένα ή το άλλο. Απαιτείται οι queer καλλιτέχνες να έχουν συγκεκριμένες εμφανίσεις. Να είναι ποθητοί από την καπιταλιστική μηχανή! Θέλω πιο πολλά χοντρά σώματα, πιο πολλά ανάπηρα, πιο πολλά μη αισθητικοποιημένα υποκείμενα!

Η σκηνή έχει γίνει όλο ένα μπερδεμένο πράγμα, το οποίο εμένα με δυσκολεύει πάρα πολύ. Εγώ είμαι ένα παιδί από την εργατική τάξη, από οικογένεια χαμηλού κοινωνικά επιπέδου, biracial, και δεν ξέρω από αυτά. Εγώ είμαι από τα Βαλκάνια.

- Τι θα ήθελες να αλλάξει στην καλλιτεχνική σκηνή για queer καλλιτέχνες;

Όλα τα παραπάνω. Να επικεντρωθούμε στο ταξικό και όχι στο σεξουαλικό.

- Πολυφορεμένη ερώτηση, αλλά τι θα έλεγες στον μικρότερο Θωμά; Τι θα έλεγες σε ένα παιδί ή έναν ενήλικα που ανακαλύπτει την ταυτότητά του;

Μην κοιτάς τους εχθρούς, αλλά τους συμμάχους σου. Θα τα καταφέρεις!

Περισσότερες πληροφορίες για τον καλλιτέχνη εδώ:

https://linktr.ee/tomasdiafas