Το Μεγάλο Κύμα του Hokusai

Το «Μεγάλο κύμα ανοικτά της Καναγκάουα» του Katsushika Hokusai αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα στην ιστορία της τέχνης. Κατόρθωσε να ξεπεράσει τα στενά όρια της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα και να εμπνεύσει μεγάλους καλλιτέχνες της εποχής του, όπως ο Vincent van Gogh.

Katsushika Hokusai, Το Μεγάλο Κύμα ανοικτά της Καναγκάουα, 1831, ukiyo-e, 24.6 x 36.5 εκ., Metropolitan Museum of Art

Η ιστορία της τέχνης έχει γραφτεί με έναν καθαρά δυτικό προσανατολισμό. Θεωρώντας την τέχνη της Δύσης ως υψηλότερη, έμειναν εκτός σπουδαίοι καλλιτέχνες που βρίσκονταν έξω από τον πυρήνα της. Μία τέτοια περίπτωση είναι η ιαπωνική τέχνη.

Τόσο η δυτική ματιά, όσο και η απομόνωση της Ιαπωνίας, συνέβαλλαν στην περιθωριοποίησή της. Το 1639, η Ιαπωνία έκλεισε τα σύνορά της και αποκόπηκε από τον έξω κόσμο. Οι ξένοι εκδιώχθηκαν, η δυτική κουλτούρα απαγορεύτηκε και η είσοδος ή έξοδος από τη χώρα τιμωρούνταν με θάνατο. Θα παρέμενε έτσι για πάνω από 200 χρόνια.

Ήταν κάτω από αυτές τις συνθήκες που αναπτύχθηκε μία κατ’ εξοχήν ιαπωνική τέχνη. Μία τέχνη για τον λαό, η οποία καταναλώθηκε σε πρωτοφανή κλίμακα. Ήταν μία εποχή που ο υπόλοιπος κόσμος εκβιομηχανιζόταν και οι Ιάπωνες ανησυχούσαν για ξένες εισβολές. Αν υπάρχει, όμως, ένα έργο ιαπωνικής τέχνης με το οποίο είναι εξοικειωμένο το δυτικό κοινό, ακόμα κι αν δεν γνωρίζει τον δημιουργό ή τον τίτλο του, αυτό είναι το «Μεγάλο Κύμα» του Katsushika Hokusai.

Ο Hokusai γεννήθηκε το 1760 στο Έντο –σημερινό Τόκιο– της Ιαπωνίας και υιοθετήθηκε σε μικρή ηλικία από τον καθρεπτοποιό θείο του, ο οποίος τον προόριζε για συνεχιστή του στη δουλειά. Όμως, το μεγάλο του ταλέντο στη ζωγραφική είχε αρχίσει να φαίνεται ήδη από τα 6 του. Όταν ήταν πλέον 12 ετών, τον έστειλαν να δουλέψει σε βιβλιοπωλείο και στα 14 μαθήτευσε σε ένα εργαστήριο ξυλογραφίας, ώσπου έγινε δεκτός σε μια σημαντική σχολή ζωγραφικής. Έκτοτε ξεκίνησε για τον Hokusai μια μακρά, παραγωγική και ανατρεπτική καλλιτεχνική σταδιοδρομία που θα διαρκούσε 70 περίπου χρόνια.

Αυτοπροσωπογραφία του Katsushika Hokusai ως ηλικιωμένο άντρα, National Museum of Asian Art

Στη διάρκεια της καριέρας του άλλαξε εργαστήρια και σχολές, συνεργάστηκε με πολλούς δασκάλους και εξερεύνησε διάφορες μορφές τέχνης. Μελέτησε ακόμα τις ευρωπαϊκές σχολές, με τις οποίες ήρθε σε επαφή μέσα από χαλκογραφίες Γάλλων και Ολλανδών καλλιτεχνών. Παρότι τα σύνορα της Ιαπωνίας ήταν επισήμως κλειστά, στους Ολλανδούς επιτρεπόταν να στείλουν δύο εμπορικά πλοία ετησίως, επειδή δεν προσπάθησαν ποτέ να τους προσηλυτίσουν στον χριστιανισμό. Αυτή ήταν πάνω κάτω η μόνη άμεση σύνδεση μεταξύ Ιαπωνίας και Ευρώπης εκείνη την εποχή. Έτσι, ο Hokusai κατάφερε να δει ολλανδικές αναπαραγωγές τοπίων, οι οποίες θα ασκούσαν σημαντική επιρροή στο έργο του.

Στη σχολή του άλλαξε για πρώτη φορά το όνομά του σε Shunrō, μια συνηθισμένη πρακτική ανάμεσα στους Ιάπωνες καλλιτέχνες της εποχής. Ωστόσο, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Hokusai έμελλε να αλλάξει το όνομά του γύρω στις 30 φορές, σηματοδοτώντας κάθε φορά και μια αλλαγή στην τεχνοτροπία ή τη θεματολογία των έργων του.

Πληθωρικός και ιδιοσυγκρασιακός, ο Hokusai έβρισκε την τακτοποίηση και την καθαριότητα βαρετές δραστηριότητες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα κάθε φορά που το σπίτι και το εργαστήριό του γίνονταν αβίωτα από την βρωμιά, να μετακομίζει. Συνολικά μετακόμισε 93 φορές.

Ο Hokusai φιλοτεχνούσε κυριολεκτικά μέχρι τον θάνατο του σε ηλικία 89 ετών. Είναι χαρακτηριστικό πως ο τελειομανής Ιάπωνας όταν βρισκόταν στο νεκροκρέβατό του είχε πει: «Είθε οι Ουρανοί να μου χαρίσουν άλλα δέκα χρόνια... ή έστω πέντε, ώστε να γίνω σωστός ζωγράφος». Η ταφόπλακά του φέρει και το τελικό του προσωνύμιο Gakyō Rōjin Manji, που σημαίνει «Γέρος Παθιασμένος με τη Ζωγραφική».

Πέρα, όμως, από μια ιδιόρρυθμη φιγούρα που συνοδεύεται από πληθώρα ιστοριών ανεκδοτολογικής φύσεως, ο Hokusai ήταν ένας καλλιτέχνης με αστείρευτο ταλέντο, ο οποίος κατά την σχεδόν εβδομηντάχρονη καριέρα του παρήγαγε ποικιλόμορφα έργα ανυπέρβλητης ομορφιάς και ευαισθησίας. Συνολικά υπολογίζεται ότι ολοκλήρωσε περίπου 30.000 πίνακες, ξυλογραφίες, σχέδια και εικονογραφημένα βιβλία ποίησης. Υπήρξε επίσης ένας από τους κορυφαίους σχεδιαστές διοραμάτων και επιτραπέζιων παιχνιδιών. Ένα από αυτά απεικόνιζε τη διαδρομή ενός προσκυνητή από το Έντο προς θρησκευτικής σημασίας τοπόσημα και αποτελούνταν από πολλά μικρά σχέδια τοπίων.

Οι περισσότεροι ιστορικοί τέχνης θεωρούν πως στο παιχνίδι αυτό θα πρέπει να αναζητήσουμε την αρχική ιδέα του σπουδαιότερου και πιο γνωστού έργου του Hokusai, τη σειρά των ukiyo-e, με τίτλο «36 Όψεις του Όρους Φούτζι». Σε αυτή τη σειρά που φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 1830, εντάσσεται και το περίφημο «Μεγάλο Κύμα».

Το όρος Φούτζι έχει μεγάλη θρησκευτική σημασία για τους Ιάπωνες με πάνω από 800 ιερά αφιερωμένα σε αυτό. Για τον Hokusai το όρος Φούτζι ήταν μια προσωπική πνευματική εμμονή. Ήταν μέλος μιας θρησκείας με επίκεντρο το όρος Φούτζι, η οποία άκμασε κατά την περίοδο Έντο. Οι θρησκευτικές αυτές αδελφότητες ήταν γνωστές ως «Fuji-Ko». Εκτός, όμως, από τόπος θρησκευτικών προσκυνημάτων, το όρος Φούτζι θεωρούνταν ως ένα σημαντικό σύμβολο δύναμης και σταθερότητας στην Ιαπωνία που ήταν ακόμα απομονωμένη και περικυκλωμένη μέσα στην δική της παράδοση και κουλτούρα.

Στη σειρά με τις 36 όψεις, ο Hokusai απεικονίζει το Φούτζι όπως φαίνεται από το δάσος, το χωριό, τη λίμνη, το ποτάμι και την παραλία. Όμως, ήταν η θέα από τη θάλασσα που θα γινόταν πιο γνωστή και θα προκαλούσε διεθνές ενδιαφέρον για την ιαπωνική τέχνη. Εμπνεόμενος από τη φύση και την ανθρώπινη μορφή, ο Hokusai δημιούργησε εικόνες ρευστές και ονειρικές παρότι προκύπτουν από πραγματικά τοπία και καθημερινές ασχολίες, κι αυτό είναι η απόδειξη της σπουδαιότητας της τέχνης του.

Εκ πρώτης όψεως, το «Μεγάλο Κύμα» είναι απλώς μια θαλάσσια σκηνή. Αν ρίξουμε, όμως, μια πιο προσεκτική ματιά, θα παρατηρήσουμε ότι αυτό το εντυπωσιακό κύμα είναι έτοιμο να καταπιεί τρεις βάρκες τρομοκρατημένων ψαράδων, καθώς το όρος Φούτζι και οι ακτές της Ιαπωνίας υποχωρούν στον ορίζοντα. Η υπεροχή αυτού του έργου μπορεί να αποδοθεί –εκτός από την καθαρότητα και την ομορφιά του σχεδίου– στην επιβλητική δύναμη της αντίθεσης μεταξύ του κύματος και του βουνού. Το ταραγμένο κύμα μοιάζει να υψώνεται πάνω από τον θεατή, ενώ αντίθετα η μικρή, σταθερή πυραμίδα του όρους Φούτζι βρίσκεται σε απόσταση. Στις παραδοσιακές απεικονίσεις, το Φούτζι βρίσκεται πάντα στο κέντρο της σύνθεσης. Ο Hokusai αντέστρεψε αυτή την παράδοση και απεικόνισε το διάσημο βουνό σαν έναν μικρό λόφο στο βάθος της εικόνας και στο μέσο ενός ταραγμένου θαλάσσιου τοπίου.

Το τεράστιο κύμα σχηματίζει μια μάζα που έρχεται σε αντίθεση με τον άδειο χώρο που βρίσκεται από κάτω. Η επικείμενη συντριβή του κύματος εντείνει τη δραματικότητα του έργου. Σαν ένα τεράστιο χέρι με μυτερά νύχια, κατευθύνεται απειλητικά προς τους ψαράδες. Οι τρεις βάρκες που μεταφέρουν ψάρια στα νησιά μοιάζουν σαν να βουλιάζουν ανάμεσα στα μεγάλα κύματα. Οι μικροσκοπικοί ψαράδες στριμώχνονται μέσα στις βάρκες, καθώς αυτές γλιστρούν κάτω από το κύμα, προσπαθώντας να τις οδηγήσουν στην άλλη πλευρά.

Η βιαιότητα της φύσης σ’ αυτό το έργο ισορροπεί με την ήρεμη αυτοπεποίθηση, την πειθαρχία και την αγωνιστικότητα των έμπειρων ψαράδων. Οι ψαράδες, με μια πρώτη ματιά, παρουσιάζονται σαν δευτερεύον στοιχείο της σύνθεσης, όμως δεν πρέπει να παραβλέψουμε τη μεγαλειώδη μάχη του ανθρώπου για την επιβίωσή του.

Τμήμα ζεύγους πτυσσόμενων παραβάνων του 17ου αιώνα με τίτλο «Άποψη του Έντο» (Edo zu). Στην επάνω δεξιά γωνία διακρίνεται το Κάστρο του Έντο.

Η δημοφιλία του Μεγάλου Κύματος στη Δύση -και κατ’ επέκταση της ιαπωνικής τέχνης- οφείλεται σε μία ξένη εισβολή. Η επιβαλλόμενη απομόνωση της Ιαπωνίας έφτασε στο τέλος της το 1854, όταν ο Αμερικανός Αρχιπλοίαρχος Matthew Perry κατέπλευσε απρόσκλητος στο λιμάνι του Τόκιο με έναν μικρό στόλο πλήρως οπλισμένων πλοίων. Φυσικά δεν ήρθε με δική του βούληση, αλλά για λογαριασμό της κυβέρνησης των ΗΠΑ. Απαίτησε από τους Ιάπωνες να ανοίξουν τα λιμάνια τους και να αρχίσουν το εμπόριο μαζί τους.

Η Ιαπωνική τέχνη, η οποία είχε αναπτυχθεί κατά την διάρκεια δύο αιώνων απομόνωσης, αποκαλύφθηκε τελικά στα μάτια του έκπληκτου δυτικού κόσμου. Χαρακτηριστικά της ιαπωνικής τέχνης, όπως τα έντονα χρώματα και οι απλές γραμμές θα καθόριζαν μια ολόκληρη γενιά ευρωπαίων καλλιτεχνών και θα επηρέαζαν καθοριστικά την μοντέρνα τέχνη.

Μπορείς να μάθεις περισσότερα ακούγοντας το σχετικό επεισόδιο του Yeah Dandy: https://open.spotify.com/episode/5eWSZHhK9tMJU8rucgouBd?si=42933eb74ff84c3d