Ο μυστηριακός κόσμος της Leonora Carrington

Συνδέουμε τον Σουρεαλισμό με καλλιτέχνες όπως ο Salvador Dalí (1904-1989) και ο André Breton (1896-1966). Κι όμως, στο κίνημα του Σουρεαλισμού ανήκαν και γυναίκες, όπως η Βρετανίδα Leonora Carrington (1917-2011). 

Για χρόνια παρέμεινε άγνωστη στη Γαλλία, παρότι στο Μεξικό ήταν εξίσου λατρεμένη με την Frida Kahlo. Άλλωστε στο Παρίσι, αλλά και γενικότερα στην Ευρώπη, οι εκθέσεις που ήταν αφιερωμένες σε γυναίκες καλλιτέχνιδες σπάνιζαν ακόμη και πριν από 20 χρόνια. Ευτυχώς, την τελευταία δεκαετία διοργανώνονται ολοένα και περισσότερες, μία εκ των οποίων είναι και η αναδρομική έκθεση για την Carrington, η πρώτη που πραγματοποιείται στη Γαλλία προς τιμήν της. 

H Leonora Carrington με το έργο «Ο πειρασμός του Αγίου Αντωνίου», που δημιουργήθηκε για τον Διεθνή Διαγωνισμό «The Bel Ami» γύρω στο 1945.

To έργο της συνδυάζει κουλτούρες και θρησκείες, μπλέκει το φαντασιακό με το μυστηριακό, εντάσσοντας αυτοβιογραφικές αναφορές μέσω συμβολισμών. Η ίδια αλλάζει συνεχώς γεωγραφικά μήκη και πλάτη. Αφετηρία της η γενέτειρα Αγγλία. Αργότερα στην Γαλλία έρχεται σε επαφή με τους Σουρεαλιστές. Στην Ισπανία η εύθραυστη ψυχική της υγεία θα επιδεινωθεί, ώσπου θα καταλήξει έγκλειστη σε ψυχιατρική κλινική. Μετά από ένα σύντομο πέρασμα από τη Νέα Υόρκη, θα βρεθεί στο Μεξικό, όπου εξερευνά το ενδιαφέρον της για τη μαγεία και τον αποκρυφισμό. Τέλος, θα εγκατασταθεί στο Σικάγο, διατηρώντας την επαφή της με το Μεξικό, όπου απεβίωσε το 2011. Τα ταξίδια της όμως δεν ήταν αποκλειστικά γεωγραφικά, αλλά και βαθύτατα εσωτερικά. Ας μιλήσουμε γι’αυτά.

"Δεν είχα χρόνο να γίνω μούσα κανενός... Ήμουν πολύ απασχολημένη με την εξέγερση εναντίον της οικογένειάς μου και με το να μάθω να γίνω καλλιτέχνιδα."

― Leonora Carrington

Leonora Carrington, έργα της σειράς «Οι αδελφές της Σελήνης» , 1932 © 2026 Estate of Leonora Carrington -ADAGP, Paris

Η Leonora Carrington γεννιέται το 1917 στο Lancashire, στη βόρεια Αγγλία, από μητέρα Ιρλανδή και πατέρα Άγγλο, κληρονόμο της οικογενειακής επιχείρησης Carrington Cottons Co., η οποία είχε δημιουργήσει μεγάλη περιουσία στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας. Τη δεκαετία του 1930, γύρω στα 15 της χρόνια, ανακαλύπτει τη ζωγραφική στη Φλωρεντία, αφότου αποβάλλεται από πολλά κολέγια της Αγγλίας λόγω ανυπακοής. Εκεί, δημιουργεί τη σειρά ακουαρελών Sisters of a Moon, έργα που θυμίζουν παιδικά παραμύθια. Με αυτά έρχεται σε πρώτη επαφή ο θεατής, εισερχόμενος σταδιακά στον κόσμο της καθώς κάνει τα πρώτα του βήματα στον εκθεσιακό χώρο. 

Η Leonora Carrington και ο Max Ernst το 1937. © Lee Miller Archives

Λίγο αργότερα, το 1936, εγγράφεται στην καλλιτεχνική ακαδημία του Γάλλου καλλιτέχνη Amedée Ozenfat, πρωτοπόρου του κινήματος του μοντερνισμού και συνιδρυτή του Πουρισμού μαζί τον αρχιτέκτονα Le Corbusier. Τότε είναι που ανακαλύπτει και για πρώτη φορά έναν πίνακα του Max Ernst, επισκεπτόμενη την International Surrealist Exhibition, πρώτη επίσημη έκθεση για τον Σουρεαλισμό στην Αγγλία. Ένας χρόνος περνά και έρχεται η στιγμή που οι δυο τους γνωρίζονται σε τραπέζι κοινών φίλων και ερωτεύονται παράφορα. Ο πατέρας της δεν θα εγκρίνει τη σχέση τους ποτέ. Κάνει μάλιστα μήνυση εναντίον του Ernst, κατηγορώντας τον για πορνογραφικό έργο. Η Leonora κόβει κάθε επαφή μαζί του και δεν θα τον ξαναδεί ποτέ έκτοτε. 

Έπειτα από έναν χρόνο στο Παρίσι και έχοντας έρθει σε επαφή με τους Σουρεαλιστές, το ζευγάρι Carrington-Ernst στρέφεται νότια, στο Saint-Martin-d’Archèche. Αγοράζουν μια εξοχική κατοικία με χρήματα της μητέρας της και μετατρέπουν το σπίτι σε καταφύγιο και χώρο δημιουργίας. Οι δρόμοι τους όμως χωρίζουν το 1939, όταν ο Ernst, λόγω γερμανικής καταγωγής, θεωρείται πιθανός εχθρός του κράτους και κρατείται από τις γαλλικες αρχές. 

Απομονωμένη, σταματά να τρώει και οι ψυχικές της διαταραχές την κατακλύζουν. Ανήσυχοι φίλοι της την πείθουν να τους ακολουθήσει στην Ισπανία, αλλά τα τραυματικά επεισόδια που είχε βιώσει της προκαλούν σοβαρό ψυχωτικό επεισόδιο. Καταλήγει στην ψυχιατρική κλινική του Sartander, όπου λαμβάνει θεραπεία με Cardiazol, γνωστό για την πρόκληση επιληπτικών επεισοδίων. Αργότερα, θα γράψει για την εμπειρία της στο βιβλίο Down Below. 

Το 1941 παντρεύεται τον μεξικανό ποιητή και διπλωμάτη Renato Leduc, περισσότερο από ανάγκη παρά από έρωτα. Μαζί ξεφεύγουν από τον πόλεμο στην Ευρώπη, μεταβαίνουν στην Νέα Υόρκη και έπειτα στο Μεξικό, όπου η Leonora αποκτά την υπηκοότητα.  Σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκθεσης, Tere Arcq, «Το Μεξικό δεν είναι ο τόπος εξορίας της, αλλά το σκηνικό της αναγέννησής της.» Φτάνοντας στο Μεξικό, απομακρύνεται από τον Breton και τον Ernst και συναναστρέφεται με καλλιτέχνες πρόσφυγες του ισπανικού εμφυλίου και του ναζισμού. Παρότι εναντιώνεται στα δόγματα και μισεί τις θρησκείες, ενδιαφέρεται για το μυστηριακό στοιχείο που τις διακατέχει, αναζητώντας την μυστικιστική τους πλευρά, όπως η εβραϊκή καμπάλα, ο χριστιανικός γνωστικισμός, ο σουφισμός και ο θιβετιανός βουδισμός.  

"Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι σωστό να θαυμάζουμε απόλυτα κανέναν, ούτε καν τον Θεό."

― Leonora Carrington

Leonora Carrington, «Η αρωματική κουζίνα της γιαγιάς Moorhead», 1975 © Estate of Leonora Carrington / ADAGP, Paris

Έτσι, έρχεται σε επαφή με έναν κύκλο γυναικών που, όπως και η ίδια, ενδιαφέρονται για τη μαγεία, τον εσωτερισμό και τον σπιριτουαλισμό. Μια από αυτές είναι η Remedios Varo, Ισπανίδα σουρεαλίστρια καλλιτέχνης, η οποία θα γίνει εγκάρδια φίλη της και σημαντική επιρροή για το έργο της. Σε αυτό το πλαίσιο, τα ταρώ δεν θα μπορούσαν να λείπουν από τις αναζητήσεις της. Δημιουργεί μάλιστα τις δικές της κάρτες ταρώ τη δεκαετία του 1950, οι οποίες εκτίθενται σε ηλεκτρονική μορφή στο πλαίσιο της έκθεσης. Παρελαύνουν στην οθόνη, η μια ομορφότερη από την άλλη, και απορροφούν τους επισκέπτες που κοντοστέκονται παρατηρώντας με περιέργεια ώσπου να τις δουν όλες, ακόμη και αν δεν έχουν καμία σχέση με τη χαρτομαντεία, ακόμη και αν δεν τους συγκινεί o εσωτερισμός. 

Leonora Carrington, «Ο Κρεμασμένος», περ. 1955, λάδι και φύλλο χρυσού σε ξύλο, 16 × 14 εκ. © Estate of Leonora Carrington/Artists Rights Society (ARS), New York.

"Δεν γνωρίζω καμία θρησκεία που να μην χαρακτηρίζει τις γυναίκες ως αδύναμες διανοητικά, ακάθαρτες, γενικά κατώτερες από τους άνδρες, αν και οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι είμαστε η αφρόκρεμα όλων των ειδών. Οι γυναίκες, δυστυχώς· αλλά δόξα τω Θεώ, ο Homo Sapiens! Οι περισσότερες από εμάς, ελπίζω, έχουμε πλέον συνειδητοποιήσει ότι μια γυναίκα δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να διεκδικεί Δικαιώματα. Τα Δικαιώματα υπήρχαν από την αρχή· πρέπει να τα ξαναπάρουμε πίσω, συμπεριλαμβανομένων των Μυστηρίων που ήταν δικά μας και τα οποία παραβιάστηκαν, κλάπηκαν ή καταστράφηκαν, αφήνοντάς μας με την άχαρη ελπίδα να ευχαριστήσουμε ένα αρσενικό ζώο, πιθανώς του ίδιου είδους μας." 

― Leonora Carrington

Θεωρεί ότι οι γυναίκες θα πρέπει να απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες, αναγνωρίζοντας συνάμα ότι το γυναικείο και το ανδρικό φύλο φέρουν διάφορες. Το ζήτημα είναι να αναζητήσουμε την αρμονία μεταξύ των δυο. Δεν πιστεύει ότι η μητρότητα αποτελεί φρένο ή εμπόδιο στη δημιουργικότητα, παρά μορφή απελευθέρωσης του σώματος και το αποδεικνύει, καθότι υπήρξε εντυπωσιακά δημιουργική στις δύο εγκυμοσύνες της τη δεκαετία του 40, τόσο από άποψη ποσότητας αλλά και ποιότητας των έργων της. Φανταστικά ζώα και άγρια τέρατα καταδεικνύουν την αγάπη της για τα ζώα, τα οποία δεν ξεχώριζε ιεραρχικά από τους ανθρώπους. Το άλογο δε, εμφανίζεται συχνά στα έργα της, σχεδόν πάντοτε ως αυτοβιογραφική αναφορά.

"Τα άτομα κάτω των εβδομήντα και άνω των εβδομήντα ετών είναι πολύ αναξιόπιστα, αν δεν είναι γάτες."

― Leonora Carrington

Πέντε χρόνια μετά την άφιξη στο Μεξικό και χωρισμένη πλέον από τον Renato Leduc, παντρεύεται το 1946 τον Ούγγρο φωτογράφο Emerico (Chiki) Weisz, βοηθό του πασίγνωστου φωτογράφου Robert Capa, με τον οποίο αποκτούν δύο παιδιά. Περνούν μερικές δεκαετίες και το 1985 αφήνει το Μεξικό, χτυπημένο από φρικτό σεισμό, για να πάει στην Νέα Υόρκη και να εγκατασταθεί μόνιμα στο Σικάγο. Σβήνει το 2011 στο Μεξικό.

Leonora Carrington, «Τρεις γυναίκες και κοράκια στο τραπέζι», 1951

Γυναίκα, μητέρα, πρόσφυγας, φεμινίστρια, η Carrington υπήρξε μια καλλιτέχνης αεικίνητη και avant-garde, σε συνεχή εξέλιξη και εσωτερική αναζήτηση, πηγή δημιουργίας και δημιουργικότητας, πνεύμα επαναστατικό και εύθραυστο, εμπνευσμένη και ταυτόχρονα πηγή έμπνευσης. Δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό της στο Μεξικό, το οποίο τιμά το έργο της εδώ και δεκαετίες, έρχεται πλέον η σειρά της Γαλλίας. Δίνεται έτσι η ευκαιρία σε εμάς, το κοινό, να εισέλθουμε στον κόσμο της μεταξύ φαντασίας και ονείρου, μύθου και πραγματικότητας, χάρη σε μία έκθεση χρονολογικά και θεματικά δομημένη, που καθοδηγεί τον θεατή και το βλέμμα του και φέρνει μια καθ’ όλα ευπρόσδεκτη αλλαγή σε όσα έχει συνηθίσει να βλέπει στους παρισινούς καλλιτεχνικούς θεσμούς.

Φεύγω, λοιπόν, κι εγώ από τον μουσειακό χώρο εντυπωσιασμένη από τη δύναμη που κρύβει η γυναικεία δημιουργικότητα, και διψασμένη να μάθω περισσότερα για την ίδια και για άλλες γυναίκες του κύκλου της. Μία από αυτές ήταν και η φωτογράφος Lee Miller, έργα της οποίας θα έχουμε τη δυνατότητα να θαυμάσουμε σε μία αναδρομική έκθεση προς τιμήν της από τις 10 Απριλίου έως τις 2 Αυγούστου στο Musée d’art moderne. Ευκαιρία να ανακαλύψουμε το έργο της και το πώς συνδιαλέγεται με αυτό της Carrington και των υπόλοιπων σουρεαλιστών, αλλά και αφορμή για να απολαύσουμε την εξαιρετική θέα του Πύργου του Άιφελ στο πίσω μέρος του μουσείου, που οδηγεί στις αποβάθρες του Σηκουάνα. Και ίσως έρθει σύντομα σχετικό άρθρο, ποιος ξέρει.

Η αναδρομική έκθεση « Leonora Carrington » πραγματοποιείται στο μουσείο του Λουξεμβούργου, στο 6ο διαμέρισμα του Παρισιού από τις 18 Φεβρουαρίου έως τις 9 Ιουλίου 2026 και συνδυάζεται και με μια βόλτα στους κήπους του Λουξεμβούργου.