Clinamen: Από το Παρίσι στην Αθήνα
Updated: 1 day ago
Μετά τις αφίσες με τη φράση του Brian Eno που κατέκλησαν το μετρό της Αθήνας και έκαναν όλη την πόλη να μιλά για αυτές, η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση ξαναχτυπά με την viral εγκατάσταση του Céleste Boursier-Mougenot που «τάραξε» το Παρίσι.
Στην καρδιά της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, λίγα βήματα από την Ακρόπολη, τρεις κυκλικές πισίνες γεμάτες νερό φιλοξενούν εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ. Επιπλέουν αργά, παρασύρονται από το νερό, πλησιάζουν, απομακρύνονται και, κάποια στιγμή, συναντιούνται. Η απαλή σύγκρουσή τους παράγει έναν μικρό, κρυστάλλινο ήχο. Και ύστερα πάλι σιωπή.
Αυτό είναι το «clinamen», η εμβληματική εικαστική και ηχητική εγκατάσταση του Γάλλου καλλιτέχνη και συνθέτη Céleste Boursier-Mougenot, που παρουσιάζεται στην ανακαινισμένη Onassis Mandra από τις 26 Σεπτεμβρίου έως τις 5 Δεκεμβρίου 2026.
Είναι η πρώτη φορά που το έργο παρουσιάζεται σε εξωτερικό χώρο, γεγονός που μετατρέπει την αθηναϊκή εκδοχή του σε κάτι περισσότερο από μια μεταφορά μιας ήδη γνωστής εγκατάστασης.
Μια ορχήστρα χωρίς μουσικούς
Ο Boursier-Mougenot δεν γράφει μουσική με τον παραδοσιακό τρόπο. Από τη δεκαετία του 1990 δημιουργεί εγκαταστάσεις στις οποίες αντικείμενα, υλικά, κίνηση και χώρος αναλαμβάνουν τον ρόλο του μουσικού. Το έργο του βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου η εικαστική τέχνη συναντά τη σύνθεση και όπου η καθημερινότητα μπορεί ξαφνικά να αποκτήσει μια απρόσμενη μουσικότητα.
«Με ενδιαφέρει να δίνω μορφή στις αισθήσεις των επισκεπτών, προσφέροντάς τους κατεύθυνση αλλά και χώρο για να ονειροπολήσουν. Το μόνο μήνυμα που θέλω να μεταφέρω είναι μια πρόσκληση να κατοικήσουν έναν χώρο που έχω σχεδιάσει ειδικά για εκείνους» λέει ο Céleste Boursier-Mougenot.
Το «clinamen» ξεκίνησε το 1997 και από τότε έχει παρουσιαστεί σε περισσότερες από είκοσι διαφορετικές εκδοχές. Δεν πρόκειται, επομένως, για ένα έργο με μία και μοναδική μορφή. Κάθε φορά προσαρμόζεται στον χώρο, στο φως, στην αρχιτεκτονική και στις συνθήκες που το περιβάλλουν.
Στην Onassis Mandra, η εγκατάσταση αποκτά έναν νέο παράγοντα: την ίδια την Αθήνα.
Ο αέρας, οι φωνές των περαστικών, ο θόρυβος της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, το φως της ημέρας, ακόμη και η βροχή γίνονται μέρος της εμπειρίας. Αν βρέξει, ο ήχος της βροχής δεν αποτελεί απλώς έναν εξωτερικό θόρυβο· γίνεται μέρος της ίδιας της «παρτιτούρας».
Η μικρή παρέκκλιση που αλλάζει τα πάντα
Ο τίτλος του έργου προέρχεται από την αρχαία φιλοσοφική έννοια του clinamen, την «παρέγκλισιν» της επικούρειας φιλοσοφίας: την απρόβλεπτη μικρή απόκλιση στην κίνηση των ατόμων. Μια ελάχιστη παρέκκλιση που δημιουργεί το απρόβλεπτο.
Η ιδέα αυτή μοιάζει να βρίσκεται παντού μέσα στο έργο. Τα μπολ κινούνται με έναν τρόπο που μοιάζει οργανωμένος, αλλά ποτέ απόλυτα προβλέψιμος. Ένα ελαφρύ ρεύμα αλλάζει την πορεία τους. Μια μικρή μετατόπιση οδηγεί σε μια διαφορετική συνάντηση. Ένα μπολ αγγίζει ένα άλλο και γεννιέται ένας ήχος που δεν μπορούσε να προβλεφθεί ακριβώς πριν συμβεί.
Έτσι, το έργο δεν έχει αρχή, μέση και τέλος. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη «στιγμή» που πρέπει να προλάβεις. Η σύνθεσή του δημιουργείται διαρκώς, μπροστά στα μάτια και κυρίως στα αυτιά σου. Κανένας επισκέπτης δεν ακούει ακριβώς την ίδια εκδοχή του «clinamen».
Από την ύλη στον ήχο
Τα λευκά πορσελάνινα μπολ μπορεί να μοιάζουν μεταξύ τους, όμως δεν είναι απολύτως ίδια. Ο καλλιτέχνης έχει επιλέξει κάθε ένα ξεχωριστά, λαμβάνοντας υπόψη το ιδιαίτερο ηχόχρωμά του και τον ήχο που παράγει όταν συναντά τα υπόλοιπα. Έτσι, η πορσελάνη παύει να είναι απλώς ένα αντικείμενο και μετατρέπεται σε μουσικό όργανο.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στην απλότητα της ιδέας. Δεν υπάρχει μουσικός. Δεν υπάρχει μαέστρος. Δεν υπάρχει παρτιτούρα. Δεν υπάρχει προκαθορισμένη μελωδία. Υπάρχει μόνο νερό, κίνηση, ύλη και χρόνος. Και κάπου ανάμεσά τους γεννιέται η μουσική. Ο ίδιος ο Boursier-Mougenot έχει περιγράψει το ενδιαφέρον του για τη δημιουργία συνθηκών μέσα στις οποίες ο ήχος γίνεται ορατός και αντιληπτός ως διαδικασία. Τα αντικείμενα δεν αναπαριστούν κάτι άλλο· απλώς υπάρχουν, κινούμενα μέσα σε ένα σύστημα που παράγει ήχο μπροστά μας.
Σε μια πόλη που κινείται διαρκώς, το έργο προτείνει μια διαφορετική ταχύτητα. Δεν χρειάζεται να καταλάβεις κάτι. Δεν χρειάζεται να αναζητήσεις ένα κρυφό νόημα. Δεν χρειάζεται καν να κοιτάξεις προσεκτικά. Μπορείς απλώς να καθίσεις. Να παρακολουθήσεις ένα μπολ να διασχίζει αργά το νερό. Να περιμένεις τη στιγμή που θα συναντήσει ένα άλλο. Να ακούσεις τον ήχο της πορσελάνης. Να τον χάσεις μέσα στους ήχους της πόλης και ύστερα να τον ξαναβρείς. Το έργο μοιάζει έτσι περισσότερο με εμπειρία παρά με αντικείμενο. Μια μικρή άσκηση στην παρατήρηση και την ακρόαση.
Και αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Onassis Mandra, έναν χώρο που αποτελεί το μοναδικό σωζόμενο αθηναϊκό υπαίθριο θέατρο της Belle Époque. Το θέατρο δημιουργήθηκε το 1909 και ανήκει στην τυπολογία της «μάντρας», ενός υπαίθριου θεάτρου με απλή τετράγωνη διάταξη και σκηνή ιταλικού τύπου. Έναν χώρο που κάποτε γέμιζε με παραστάσεις, φωνές και μουσικές, έρχεται τώρα να καταλάβει μια διαφορετική μορφή θεάματος: μια παράσταση χωρίς ηθοποιούς και χωρίς αυλαία, όπου πρωταγωνιστές είναι το νερό, η πορσελάνη και η τύχη.
Η Αθήνα γίνεται μέρος του έργου
Το «clinamen» έχει ήδη ταξιδέψει σε σημαντικούς διεθνείς πολιτιστικούς χώρους, από το SFMOMA στο Σαν Φρανσίσκο και τη Victoria National Gallery στη Μελβούρνη, μέχρι το Museum of Contemporary Art του Τόκιο και το Bourse de Commerce – Pinault Collection στο Παρίσι. Στην Αθήνα, όμως, το έργο αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Γιατί εδώ δεν βρίσκεται μέσα σε ένα μουσείο. Βρίσκεται έξω. Κάτω από τον αττικό ουρανό, δίπλα σε έναν από τους πιο πολυσύχναστους περιπάτους της πόλης και απέναντι από ένα τοπίο όπου η αρχαιότητα και η σύγχρονη Αθήνα συνυπάρχουν καθημερινά.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη ειρωνεία του έργου: για να ακούσεις καλύτερα, πρέπει πρώτα να μάθεις να ακούς μέσα στον θόρυβο. Το «clinamen» δεν προσπαθεί να νικήσει την πόλη. Την αφήνει να μπει μέσα του. Ένα αεράκι αλλάζει την πορεία ενός μπολ. Ένα παιδί περνάει και ακούγεται από μακριά. Ένα λεωφορείο διασχίζει την πόλη. Το φως αλλάζει πάνω στο νερό. Δύο κομμάτια πορσελάνης συναντιούνται.
Κλινκ!
Και για μια στιγμή, όλα μοιάζουν να έχουν συγχρονιστεί.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το «clinamen»: η υπενθύμιση ότι η ομορφιά δεν βρίσκεται πάντα σε κάτι που έχουμε σχεδιάσει. Μερικές φορές βρίσκεται στην ελάχιστη απόκλιση, στην τυχαία συνάντηση, σε εκείνη τη μικρή στιγμή που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει.
Clinamen | Céleste Boursier-Mougenot
Onassis Mandra, Διονυσίου Αρεοπαγίτου 2, Πλάκα
26 Σεπτεμβρίου – 5 Δεκεμβρίου 2026
Τετάρτη–Κυριακή, 11:00–14:30 & 17:30–21:30
Εισιτήριο: 5€ | Δωρεάν για παιδιά έως 15 ετών
Comments