Matisse: Μια δεύτερη ζωή στο χρώμα
Η ύστερη δημιουργία του Matisse ανάμεσα στη γραμμή, το χρώμα και τον χώρο
Σε μια πόλη όπου η τέχνη αποτελεί μέρος του καθημερινού ιστού, η ανακοίνωση μιας έκθεσης αφιερωμένης στα τελευταία χρόνια δημιουργίας ενός εμβληματικού καλλιτέχνη όπως ο Matisse εύλογα κινητοποιεί τα πλήθη. Το ερώτημα που προκύπτει, ωστόσο, είναι πώς μπορεί μια έκθεση αφιερωμένη στα τελευταία χρόνια του Γάλλου ζωγράφου να φωτίσει το εύρος και την εσωτερική συνοχή της ύστερης δημιουργίας του;
ο .
Κι όμως, πέρα από τη διαδικτυακή φασαρία, έγινε φανερό πως η εστίαση στα τελευταία χρόνια του Matisse δεν απομονώνει αυτή την περίοδο από την προηγούμενη πορεία του. Η δημιουργία του ξεδιπλώνεται μέσα από έργα ζωγραφικής, σχέδια, εικονογραφημένα βιβλία, κομμένες γκουάς, υφάσματα και βιτρό. Μέσα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους που συνθέτουν παραλλαγές μιας ενιαίας καλλιτεχνικής σκέψης, καθιστώντας την ύστερη περίοδο ταυτόχρονα πολυσχιδή και συνεκτική, με κοινό άξονα τον πειραματισμό, την ελευθερία και την ανανέωση.
Η διαδρομή ξεκινά το 1941, τη χρονιά που μια σοβαρή επέμβαση φέρνει τον Henri Matisse κοντά στον θάνατο. Επιστρέφοντας στην εργασία, μιλά για μια «δεύτερη ζωή». Δεν ήταν απλώς ένας ποιητικός τρόπος να περιγράψει την ανάρρωσή του, αλλά το κατώφλι μιας νέας καλλιτεχνικής περιόδου.
Στα πρώτα έργα, το σχέδιο κατέχει κεντρική θέση. Καταβεβλημένος και αναγκασμένος να περνά μεγάλο μέρος της ημέρας στο κρεβάτι, ο Matisse στρέφεται σε ένα μέσο ελαφρύ και ευέλικτο. Σχεδιάζει με επιμονή, ακόμη και τη νύχτα, ενώ παράλληλα εικονογραφεί βιβλία. Το σχέδιο παύει να είναι μια προσωρινή λύση και αποκτά αυτοτελή αξία ως πεδίο έρευνας. Πέρα από την προσαρμογή ενός καλλιτέχνη στις περιστάσεις, η πορεία του Matisse φανερώνει και την προσπάθειά του να τις μετατρέψει σε νέες δυνατότητες. Η δημιουργία δεν προχωρά πάντα με την επιμονή σε ό,τι γνωρίζουμε ήδη. Μερικές φορές ξεκινά από την ανάγκη να βρεθεί ένας άλλος τρόπος. Ένας περιορισμός δεν οδηγεί πάντα σε αδιέξοδο· μπορεί να αλλάξει το μέσο, την κλίμακα ή τη διαδικασία.
«Ίσως, τελικά, να πιστεύω χωρίς να το ξέρω σε μια δεύτερη ζωή…»
- Henri Matisse
Αντί να επιμείνει να εργάζεται όπως πριν, ο Matisse επαναπροσδιορίζει τι μπορεί να είναι ένα σχέδιο ή ένας πίνακας. Οι κομμένες γκουάς εγείρουν νέα ερωτήματα. Πού τελειώνει η μορφή και πού αρχίζει το φόντο; Μπορεί ένα κομμάτι χαρτί να είναι ταυτόχρονα σχέδιο και χρώμα; Και πόσο «εύκολο» είναι τελικά να κάνεις κάτι να φαίνεται τόσο απλό;
Η τεχνική των κομμένων γκουάς δεν γεννιέται ξαφνικά. Ο Matisse έχει χρησιμοποιήσει κομμένο χαρτί και σε παλαιότερες συνθέσεις, μεταξύ άλλων για να δοκιμάζει και να αλλάζει τη διάταξη των μορφών χωρίς να ξαναζωγραφίζει αδιάκοπα. Αργότερα, η δυσκολία να αποδοθούν σωστά τα χρώματα για το βιβλίο Jazz θα δώσει νέα ώθηση στη μέθοδο. Το ψαλίδι δεν αντικαθιστά τη ζωγραφική. Ανοίγει έναν διαφορετικό δρόμο μέσα της. Στα έργα όπως La Tristesse du roi και Nus bleus, η μορφή και το χρώμα μοιάζουν να γεννιούνται μαζί. Η καθαρότητά τους εντυπωσιάζει, αλλά η φαινομενική τους απλότητα είναι καρπός δεκαετιών πειραματισμού.
Οι κομμένες γκουάς είναι μόνο μία όψη της πολυδιάστατης δημιουργίας του Matisse. Δίπλα τους βρίσκονται σχέδια, εικονογραφημένα βιβλία, βιτρό και μνημειακά έργα που συνομιλούν μεταξύ τους. Η ύστερη περίοδος του καλλιτέχνη δεν συνιστά αποχαιρετισμό στη ζωγραφική ούτε ρήξη με το προηγούμενο έργο του, αλλά βαθιά αναδιαμόρφωσή του.
Η ευρύτερη αυτή ματιά αναδεικνύει τον Matisse ως καλλιτέχνη που διερευνά διαρκώς την οργάνωση του χώρου, του χρώματος και της εμπειρίας του θεατή. Η αναζήτηση των σχέσεων ανάμεσα στο χρώμα, τον χώρο και το φως αποκτά μνημειακή διάσταση στη Chapelle du Rosaire, στη Vence.
«Σχεδιάζω απευθείας μέσα στο χρώμα.»
- Henri Matisse
Από το 1949 έως το 1951, Ο Matisse σχεδίαζε το παρεκκλήσι μαζί με τη Monique Bourgeois, πρώην μοντέλο και βοηθό του, η οποία είχε γίνει μοναχή με το όνομα sœur Jacques Marie. Βιτρό, κεραμικά, έπιπλα και λειτουργικά άμφια συνθέτουν ένα συνολικό έργο τέχνης. Εκεί το χρώμα δεν μένει στον πίνακα. Περνά στους τοίχους και στο φως, γίνεται μέρος ενός χώρου που ο επισκέπτης μπορεί να κατοικήσει. Ποιος θα περίμενε ότι ένας καλλιτέχνης με σοβαρά προβλήματα υγείας θα ήταν σε θέση να σχεδιάσει ένα έργο τέτοιας κλίμακας;
Με την ολοκλήρωση της διαδρομής, μένει η αίσθηση πως το χρώμα του Matisse εξακολουθούσε να ανθίζει ως το τέλος της ζωής του, κάνοντας το τέλος να μοιάζει με μια νέα αρχή. Μολονότι πλησίαζε στο τέλος της ζωής του, η τέχνη του γινόταν όλο και πιο ελεύθερη, τολμηρή και νεανική. Ίσως αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό μήνυμα της έκθεσης: η δημιουργικότητα δεν ανήκει αποκλειστικά στην αφετηρία μιας διαδρομής. Μπορεί να ανανεώνεται όταν αλλάζουν οι συνθήκες, όταν δοκιμάζουμε άλλα εργαλεία, όταν τολμάμε να δούμε τα πράγματα από άλλη σκοπιά. Ακόμη κι αν έχουμε πρόχειρα μόνο λίγη γκουάς και ένα ψαλίδι.
Comments