Η ποιητική της πέτρας: Οι περιστεριώνες της Τήνου και το κοινό αφήγημα του τόπου, της τέχνης και του χρόνου

Οι περισσότερες από τις αναρτήσεις για το 12ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου ξεκινούν με τη φράση: «Καλοκαίρι στην Τήνο χωρίς το λογοτεχνικό της φεστιβάλ είναι σαν περιστέρι χωρίς περιστεριώνα.» και αυτή από μόνη της [η φράση] αρκεί για να γεννήσει μια λογοτεχνική περιπλάνηση στους ίδιους τους περιστεριώνες του νησιού.

Περιστεριώνες στο Ταραμπάδο. Φωτο: Μ. Καπόν

Βρίσκεσαι στο λιμάνι της Ραφήνας και επιβιβάζεσαι στο δρομολόγιο για Τήνο, ενώ παράλληλα παρατηρείς τη θάλασσα, τα καράβια και τους ανθρώπους. Κάποιοι βιάζονται, άλλοι αγκαλιάζονται, ενώ κάποιοι ίσως ετοιμάζονται να ξεκινήσουν τις πρώτες τους καλοκαιρινές διακοπές. Εσύ αναζητάς αμέσως μια θέση στο κατάστρωμα, καθώς γνωρίζεις καλά πως η μισή χαρά του ταξιδιού με πλοίο είναι να απολαμβάνεις τους γλάρους που δίνουν τη δική τους παράσταση στον ρυθμό των κυμάτων. 

Και κάπως έτσι, αφήνεις πίσω σου την Αθήνα και έναν άλλον ρυθμό, αυτόν της πόλης. Όλα μοιάζουν πιο ήσυχα και δεν πειράζει που για λίγες ημέρες δεν θα είσαι παραγωγικ@. Φτάνεις στις 21:05 και στο νησί έχει ήδη σουρουπώσει. Οι μυρωδιές των λουλουδιών αρχίζουν να γεννούν αναμνήσεις και το τοπίο αποκαλύπτει τη δική του ποιητική.

Σε μια τέτοια στιγμή, ανάμεσα στις ξερολιθιές και τη χαμηλή βλάστηση, οι περιστεριώνες καταλαμβάνουν τη δική τους θέση στο οπτικό αφήγημα της Τήνου. Μοναδικές, σχεδόν γλυπτές  κατασκευές, μοιάζουν να αποτελούν το σκηνικό μιας χωρικής εγκατάστασης (installation) ανάμεσα στον άνθρωπο, την αρχιτεκτονική και το φυσικό περιβάλλον, κατανοώντας σιγά-σιγά πως προέκυψαν τα μυθεύματα γύρω από τη σχέση των περιστεριών με τη θεά της ομορφιάς, της γονιμότητας και της δημιουργίας.

Το ταξίδι στον χρόνο

Ο Manuel Baud-Bovy, Πηγή: Bank of Cyprus Cultural Foundation

Από το ταξίδι στον χώρο περνάμε τώρα σε ένα ταξίδι στον χρόνο και, συγκεκριμένα, στο 1955, όταν ο νεαρός φοιτητής αρχιτεκτονικής Manuel Baud-Bovy επισκέπτεται για πρώτη φορά την Τήνο.

Η επίσκεψη αυτή σηματοδοτεί την αρχή ενός νέου ταξιδιού, που για τον ίδιο θα εξελιχθεί μέσα από τη φωτογραφία, το σχέδιο και τη συστηματική καταγραφή των περιστεριώνων. Σύμφωνα με τις μελέτες του, στην Τήνο υπήρχαν περίπου 800 περιστεριώνες, αρκετοί από τους οποίους  κατασκευάστηκαν κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, ενώ οι περισσότεροι χρονολογούνται στον 19ο αιώνα. 

Ξεφυλλίζοντας το περιοδικό Αρχαιολογία, ο Γιάννης Σημηριώτης αναφέρει, στο τεύχος 17 (Νοέμβριος 1985), ότι οι περιστεριώνες της Τήνου αριθμούσαν περίπου τους 1.000 και ότι μεγάλο μέρος τους κατασκευάστηκε κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Αρκετά χρόνια αργότερα, στο τεύχος 117 (Ιούλιος 2011), ο δρ. Αριστείδης Χ. Κοντογεώργης επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι η εμφάνιση των περιστεριώνων στο νησί τοποθετείται κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας (1204-1715), με ενδείξεις ότι ορισμένες μορφές τους ενδέχεται να έχουν ακόμη παλαιότερες καταβολές. Προσθέτει επίσης ότι στην Τήνο εκτιμάται πως υπάρχουν συνολικά περίπου 1.200 περιστεριώνες, παρότι ο ίδιος έχει καταγράψει φωτογραφικά περίπου 850, οι οποίοι σώζονται ακέραιοι. Κλείνοντας το κείμενό του, διατυπώνει την ενδιαφέρουσα άποψη ότι υπάρχουν πολλοί ακόμη που παραμένουν άγνωστοι και κρυμμένοι σε απάτητα μέρη του νησιού.

Λεπτομέρεια από τα γεωμετρικά μοτίβα του περιστεριώνα, ©Konstantina Markoglou

Επανερχόμαστε στις φωτογραφίες του Baud-Bovy, οι οποίες έγιναν ευρύτερα γνωστές μέσα από την πρόσφατη έκδοση των Εκδόσεων Καπόν «Περιστεριώνες της Τήνου: Μια περιδιάβαση του 1955 στα τεχνήματα της πέτρας» και μια πιο προσεκτική ματιά αναδεικνύει τη μνημειακή διάσταση αυτών των ανώνυμων έργων λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Η αρχιτεκτονική

Οι περιστεριώνες της Τήνου δεν αποτελούν απλώς δείγματα τοπικής αρχιτεκτονικής, αλλά υλικές εκφράσεις της μακράς παράδοσης της τηνιακής μαρμαροτεχνίας, η οποία εγγράφηκε το 2013 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Οι Τηνιακοί μάστορες γνώριζαν σε βάθος (και συνεχίζουν να μεταδίδουν από γενιά σε γενιά) τις ιδιότητες της πέτρας και του μαρμάρου, μετατρέποντας τη φυσική ύλη σε δομή, τέχνη και αφήγημα.

Σκίτσο από το βιβλίο Περιστεριώνες της Τήνου - Μία περιδιάβαση του 1955 στα τεχνήματα της πέτρας, σ. 76-77

Παρότι οι περιστεριώνες παρουσιάζουν σημαντική τυπολογική ποικιλία, την οποία δεν είναι δυνατόν να αναλύσουμε εδώ, οι περισσότεροι αποτελούν σύνθετες, σχεδόν τετράγωνες κατασκευές, με κάτοψη περίπου 3 x 3 μέτρα και ύψος που φτάνει τα 5 έως 6, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις αναπτύσσονται σε δύο επίπεδα. Η πόρτα τους είναι μικρή και στενή, ενώ τα ανοίγματα για την είσοδο των περιστεριών τοποθετούνται συνήθως σε ύψος άνω των δύο μέτρων, ώστε να προστατεύονται από φίδια και τρωκτικά. Με την ίδια λογική, στο ακρόδωμα του περιστεριώνα συναντώνται στοιχεία που φαίνεται να λειτουργούν για την προστασία τους απέναντι στα αρπακτικά πτηνά.

Ως βασικό υλικό χρησιμοποιείται ο τοπικός σχιστόλιθος, ενώ οι επιφάνειες οργανώνονται με γεωμετρικά μοτίβα που συνήθως περιλαμβάνουν κύκλους, ρόμβους, ήλιους και λουλούδια. Τα επαναλαμβανόμενα αυτά διακοσμητικά μοτίβα εξυπηρετούσαν την είσοδο και την έξοδο των περιστεριών, μετατρέποντας μια καθαρά λειτουργική ανάγκη σε έργα τέχνης και αναδεικνύοντας την ιδιαίτερη καλλιτεχνική και πολιτιστική αξία των περιστεριώνων. Συχνά υπάρχουν εγχάρακτες μαρτυρίες με τα αρχικά του ιδιοκτήτη του περιστεριώνα ή με την ημερομηνία κατασκευής του, μετατρέποντας τα γραπτά ίχνη του κτιρίου σε ένα είδος ζωντανού αρχείου. 

H ψηφιακή μνήμη 

Πώς θα κατέγραφε, όμως, ο Manuel Baud-Bovy τους περιστεριώνες της Τήνου, αν ζούσε το 2026; Την απάντηση δίνει το ΚΟΙΝΩΝΩ - The Tinos Art Gathering μέσα από το Tinos Dovecotes Platform, ένα ψηφιακό αρχείο και ερευνητικό εργαλείο αφιερωμένο στους περιστεριώνες της Τήνου, ως μνημεία της αγροτικής αρχιτεκτονικής και ως φορείς σχέσεων ανάμεσα στην τοπική ιστορία, την τέχνη και το τοπίο.

Το έργο εντάσσεται στο πρόγραμμα «CODE21: Οι Περιστεριώνες των Κυκλάδων στον 21ο Αιώνα» και υλοποιείται με τη χρηματοδότηση της Πρωτοβουλίας του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης “Cycladic Identity”. Βασίστηκε στη συνεργασία μιας διεπιστημονικής ομάδας μηχανικών, αρχιτεκτόνων, τοπογράφων και ιστορικών της τέχνης, με στόχο την ενεργή εμπλοκή της τοπικής κοινότητας και τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ψηφιακή πλατφόρμα περιλαμβάνει ήδη έναν ανοιχτά προσβάσιμο χάρτη των περιστεριώνων, μια ψηφιακή συλλογή φωτογραφιών με πληροφορίες για την κατάσταση διατήρησης κάθε περιστεριώνα, καθώς και αρχειακά τεκμήρια, όπως φωτογραφίες και μαρτυρίες. Ο χάρτης, η φωτογραφία, το αρχείο και η ερευνητική φιλοσοφία της πλατφόρμας συνυπάρχουν σε ένα κοινό πεδίο, όπου η μνήμη οργανώνεται, διασώζεται και επανερμηνεύεται. Έτσι, οι περιστεριώνες της Τήνου αποκτούν και μια ψηφιακή παρουσία, επιβεβαιώνοντας πως η πολιτιστική κληρονομιά συνεχίζει να μας αφορά.

Αντί κατακλείδας 

Η επιστροφή στην Αθήνα γεννά μια ανάγκη αποτίμησης των εικόνων που γνωρίσαμε μέσα από το ταξίδι αυτού του κειμένου. Οι περιστεριώνες της Τήνου υπερβαίνουν τη λειτουργία τους ως κατασκευές εκτροφής περιστεριών και αποτελούν υλικές μαρτυρίες τεχνογνωσίας, κοινωνικών σχέσεων και συλλογικής μνήμης. Η σκέψη του ανθρωπογεωγράφου Carl Sauer για το πολιτιστικό τοπίο (The Morphology of Landscape, 1925:46) βρίσκει εδώ μια σαφή εφαρμογή για την ταυτότητα του νησιού, όπου η τέχνη μεσολαβεί ανάμεσα στο φυσικό τοπίο και την ανθρώπινη δραστηριότητα, διαμορφώνοντας μια διαρκή αλληλεπίδραση ανάμεσα στη φύση, τον τόπο (locus) και τον πολιτισμό.

Από τη λογοτεχνική αφετηρία του κειμένου στην Τήνο, το ταξίδι μας ολοκληρώνεται σε ένα διαφορετικό τοπίο, εκείνο των Δελφών του 1988, αλλά αυτή τη φορά μέσα από την ποιητική σκέψη της αρχιτεκτόνισσας Σουζάνας Αντωνακάκη περί οικοδομημάτων που άντεξαν στον χρόνο. Όπως η ποίηση ακολουθεί τη δική της κυκλική πορεία, έτσι και οι περιστεριώνες της Τήνου διαγράφουν έναν αντίστοιχο κύκλο από την ανάγκη στη φροντίδα, από τον τόπο στην τέχνη του, από την καθημερινή χρήση στη μνημειακή αξία.

Ιωάννου Γιώργος (1926 - 2017), Περιστερώνας, πριν το 1974, Ξυλογραφία σε χαρτί. Εθνική Πινακοθήκη

«Τα “οικοδομήματα”: οι καλλίτεροι μάρτυρες της ανθρώπινης ευαισθησίας που κτίζονται με πρώτο συστατικό τον χρόνο, ίσως υπάρχουν για να καταλύουν τον χρόνο. Ο στίχος του Baudelaire για τη ζωγραφική θα μπορούσε να γραφτει και για τα οικοδομήματα που εγγράφονται στον παγκόσμιο χρόνο: “Αυτός ο θερμός λυγμός που κυλάει από αιώνα σε αιώνα και πεθαίνει στις όχθες της αιωνιότητάς μας”….

Πώς θα μπορούσε άραγε να περιγράφει η κρυφη επικοινωνία των “τόπων” και η μεταμόρφωση του “τοπικού” σε “παγκόσμιο” μέσα από αυτές τις γέφυρες της τρυφερότητας: Τα οικοδομήματα που άντεξαν στον χρόνο.»

Απόσπασμα της Σουζάνας Αντωνακάκη στη Διεθνή Συνάντηση για την Αρχιτεκτονική,

Δελφοί, Σεπτέμβριος 1988